eab7.

[vasconica]

Jakob Labanengandik ihesi Aditu zuen Jakobek Labanen semeek ziotena: Jakobek beretzat hartu du gure aitarena zen guztia eta horrela lortu ditu aberastasun hauek guztiak Ikusten zuen Jakobek Labanen begitartea ere, eta ohartu zen haren jarrera ez zela ordu artekoa bezalakoa. Orduan, Jaunak esan zion Jakobi: Itzul zaitez zeure arbasoen lurraldera, zeure ahaideengana: ni zeurekin izango nauzu. Jakobek deitu zituen Rakel eta Lea bere artaldea zeukan lekura, eta esan zien: Zuen aitaren begitartea ikusirik, ohartu naiz ez dela niretzat lehengoa bera; baina neurekin dut neure aitaren Jainkoa. Badakizue ongi ahalegin guztiaz zerbitzatu dudala zuen aita. Baina berak engainatu egin nau eta hamar bider, gutxienez, aldatu du nire lansaria; Jainkoak, ordea, ez dio utzi niri kalterik egiten. Pintoak izango dituzu lansari zioenean, ardiek arkume pintoak egiten zituzten. Marradunak izango dituzu lansari zioenean, aldiz, ardiek arkume marradunak egiten zituzten. Honela, Jainkoak artaldea zuen aitari kendu egin dio, eta niri eman. Izan ere, ardiak ernaltzeko garaian hauxe ikusten nuen ametsetan: ardiak ernaltzen zituzten ahariak marradunak, pintoak eta nabarrak zirela. Jainkoaren aingeruak deitu zidan ametsetan: Jakob! Hemen nauzu!, erantzun nion nik. Hark esan zidan: Begira, ardiak ernaltzen dituzten ahari guztiak marradun, pinto eta nabarrak dira; izan ere, ikusi dut Labanek egin dizun guztia. Betelgo Jainkoa naiz ni. Han, olioa isuriz, oroitarria sagaratu zenidan eta promes egin. Orain jaiki, irten lurralde honetatik eta zoaz zeure ahaideen herrialdera Rakelek eta Leak erantzun zioten: Ez dugu jadanik hartzekorik ezer geure aitarenean. Izan ere, arrotz gisa hartzen gaitu. Ez al gaitu, bada, saldu eta zuk guregatik eman zenuen diru guztia jan? Horregatik, Jainkoak gure aitari kendu dizkion aberastasunak gureak eta gure seme-alabenak dira. Egizu, beraz, oraintxe bertan, Jainkoak esan dizun guztia. Jaiki zen, bada, Jakob eta bere seme-alabak eta emazteak gamelu gainera igoarazi zituen. Eta Mesopotamian eskuratutako abere-talde eta ondasun guztiak hartu zituen, Isaak bere aitarengana, Kanaan lurraldera, itzultzeko. Bien bitartean, Laban artaldeari ilea moztera joana zelarik, Rakelek bere aitaren etxe-jainkoen irudiak ostu zituen. Honela engainatu zuen Jakobek Laban aramearra, ez baitzion adierazi alde egiteko asmorik. Bere gauza guztiekin alde egin zuen. Jaiki, Eufrates ibaia igaro eta Galaadeko mendirantz jo zuen. Laban Jakoben ondoren Hirugarren egunean eman zioten Labani Jakoben ihesaren berri. Hartu zituen Labanek berekin bere ahaideak eta, zazpi egunez Jakoben atzetik ibili ondoren, Galaadeko mendian harrapatu zuen. Jainkoa ametsetan azaldu zitzaion Laban aramearrari, esanez: Ez, gero, esan ezertxo ere Jakobi. Labanek atzeman zuenean, Jakob mendian zegoen kanpaturik. Laban ere bere ahaideekin Galaadeko mendi berean kanpatu zen. Labanek esan zion Jakobi: Zer egin duzu? Engainatu egin nauzu eta nire alabak guda-gatibu bailiran ekarri. Zergatik alde egin duzu isilka eta engainuz, niri ohartarazi beharrean? Pozez eta kantuz agurtuko zintudan danbolina eta zitara joz! Ez didazu neure alaba-bilobak besarkatzen utzi; oso ergel jokatu duzu. Badut zuri kalte egiteko ahalbiderik, baina zuen arbasoen Jainkoak esan dit bart: Ez, gero, esan ezertxo ere Jakobi. Aitaren etxera joateko irrikaz zeundela eta, zuk alde egitea, tira; baina zergatik lapurtu dizkidazu etxe-jainkoen irudiak? Jakobek erantzun zion Labani: Beldur nintzelako egin dut ihes, zeure alabak kendu egingo zenizkidala uste nuen eta. Zure etxe-jainkoen irudiei dagokienez, gutariko norbaiti aurkituko bazenizkio, hil egingo nuke halakoa. Begira gure ahaideen aurrean, gure ondasunen artean zurerik ba ote dagoen; hala balitz, hartu. Jakobek ez zekien Rakelek jainko-irudiak lapurtu zituenik. Sartu zen Laban Jakoben oihal-etxolan, ondoren Learenean, gero beste bi mirabeenean, eta ez zuen ezer aurkitu. Atera zen Learen oihal-etxolatik eta Rakelenean sartu. Baina Rakelek hartuak zituen ordurako etxe-jainkoen irudiak eta gameluaren txalman ezarriak. Bera gainean zegoen eseria. Labanek oihal-etxola guztia arakatu zuen, baina ez zuen ezer aurkitu. Rakelek esan zion aitari: Ez zaitez haserretu, ene jauna, zure aurrean jaikitzen ez banaiz, hilerokoarekin bainago Dena zehatz-mehatz arakatu arren, ez zituen etxe-jainkoen irudiak aurkitu. Haserre jarri zen Jakob, eta Labani errieta egin zion, ozenki esanez: Zertan huts egin dut? Zein hoben egin dut zure aurka, niri halako amorruz erasotzeko? Nire ondasunak arakatzean, aurkitu al duzu ezer zeure etxeko gauzetarik? Hala bada, ekarri hona, nire eta zure ahaideen aurrera, eta erabaki dezatela hauek nork duen arrazoi! Hogei urte hauetan zeurekin izan nauzu; inoiz ere ez dute umerik galdu, ez ardiek, ez ahuntzek. Ez dut jan zure aharirik bat ere. Piztiek sarraskituriko abererik ez dizut ekarri: neuk ordaintzen nuen galera; zuk, ordea, beti eskatu izan dizkidazu egunez nahiz gauez ebatsitako abereen kontuak. Beroak jaten ninduen egunez eta hotzak gauez. Loa ihesi zihoakidan begietatik! Halakoak izan ditut zurean iragan ditudan hogei urteak: hamalau urtez zerbitzatu zaitut zeure bi alabengatik, eta beste sei urtez abere-taldea izateko! Hamar aldiz aldatu didazu lansaria! Ene aitaren Jainkoa, Abrahamen Jainkoa, Isaaken Jainko izugarria, neure alde izan ez banu, esku-hutsik bidaliko nindukezun. Jainkoak, ordea, ikusi ditu nire atsekabea eta nire esku nekatuak, eta bart eman du erabakia. Labanen eta Jakoben arteko hitzarmena Labanek erantzun zion Jakobi: Alaba horiek neureak ditut, haur horiek neureak, abere-talde hori neurea; ikusten dituzun guztiok neureak ditut. Zer egin diezaieket gaur neure alaba hauei eta berauen haurrei? Ea, egin dezagun hitzarmena biok; bera izango da lekuko bion artean. Orduan, hartu zuen Jakobek harri bat eta oroitarritzat eraiki. Gero, bere ahaideei esan zien: Bildu harri batzuk. Bildu zituzten harriak eta pilan ezarri. Eta han jan zuten, harri- pilaren gainean. Labanek Jegar Sahaduta deitu zuen harri-pila hura; Jakobek, berriz, Galed. Labanek esan zuen: Harri-pila hau dugu gaur bion artean lekuko. Horregatik, Galed, hau da, Harri- pila Lekuko eman zion izen; Mitzpa hau da, Begiraleku ere eman zion izen Labanek, berak esandako honengatik: Jaunak begira diezagula niri eta zuri, elkarrengandik urruntzean. Nire alabak gaizki erabiltzen badituzu eta nire alabez gain beste emazterik hartzen baduzu, inongo gizonik ez, baizik Jainkoa bera izango da lekuko nire eta zure artean. Beste hau ere esan zion Labanek Jakobi: Hona harri-pila hau eta bion arte an eraiki dudan oroitarria. Harri-pila eta oroitarri hauek lekuko izanen dira hau adierazteko: ez zuk eta ez nik ez dugula asmo txarrik izan behar muga honetatik igarotzean. Abrahamen Jainkoa eta Nahorren Jainkoa, gure gurasoen Jainkoa, izan bedi epaile gure artean Orduan, Jakobek zin egin zuen bere aita Isaaken Jainko izugarriagatik. Sakrifizioa eskaini zuen Jakobek mendian, eta bere ahaideak otordura gonbidatu. Otordua egin ondoren, mendian igaro zuten gaua. Goizean goiz jaikirik, Labanek bere alaba-bilobak besarkatu zituen eta bedeinkatu. Gero, alde egin zuen, etxera itzuliz. Jakob Esauri bidera irten Bere bidean zihoala, Jainkoaren aingeru batzuekin egin zuen topo Jakobek. Haiek ikusi orduko, Jakobek esan zuen: Jainkoaren kanpalekua da hau! Eta leku hari Mahanaim hau da, Kanpaleku- bieta eman zion izen. Jakobek mezulariak bidali zizkion, bere aurretik, Esau bere anaiari, Seir lurraldera, Edomgo landetara. Agindu hau eman zien: Hona nola hitz egingo diozuen Esau ene anaiari: Honela mintzo da Jakob zure zerbitzaria: Labanekin egona nauzu eta orain arte luzatu naiz. Baditut behi eta astoak, artaldeak, morroi eta mirabeak. Mezulariak bidaltzen dizkizut ene jaun horri, honen guztiaren berri ematera, onez hartuko nauzulakoan. Itzuli zitzaizkion mezulariak Jakobi, esanez: Esau zure anaiarekin egon gara. Bera ere bidera datorkizu laurehun gizonekin. Jakob biziki beldurtu zen eta larritu. Berekin zuen jendea, abere txiki eta handiak eta gameluak bi kanpamendutan banatu zituen, bere baitarako baitzioen: Esau kanpamendu batera etorri eta erasotzen badit, beste kanpalekukoek ihes egin ahal izango dute. Gero, Jakobek otoitz hau egin zuen: Jauna, gure guraso Abrahamen eta Isaaken Jainkoa, zuk esan didazu: Itzul zaitez zeure lurraldera eta zeure ahaideengana, eta bedeinkatuko zaitut Ez dut merezi zeure zerbitzari honi egin diozun hainbat mesede, leial agertu zatzaizkio eta. Neure makila besterik ez nuen Jordan hau igarotzean, eta orain bi kanpamendu oso ditut. Libra nazazu, arren, neure anaia Esauren eskutik, ni eta ama-semeak hiltzeko etorriko den beldur bainaiz. Zuk esana da: Bedeinkazio ugari emango dizut, eta zure ondorengoak konta ez daitekeen itsas hondarra bezainbat ugalduko ditut. Han igaro zuen gaua. Gero, eskuratuak zituen ondasunetatik Esau bere anaiarentzat oparia aukeratu zuen: berrehun ahuntz eta hogei aker, berrehun ardi eta hogei ahari, hogeita hamar gamelu esnedun eta hamar asteme. Abereak taldetan banatu eta bere morroien esku utzi zituen, esanez: Zoazte nire aurretik, abere-talde batetik bestera tarte bat utzirik. Lehenengoari agindu hau eman zion: Esau nire anaiak zurekin topo egin eta galdegingo dizunean: Norena zara? Nora zoaz? Norena da aurrean daramazun abere-taldea?, hau esango diozu: Jakob zure zerbitzariarena; Esauri bidaltzen dion oparia da; eta bera dator atzetik Agindu bera eman zion bigarrenari, gero hirugarrenari, eta abere-taldeen atzetik zihoazen guztiei: Honela hitz egingo diozue Esauri, berarekin topo egitean. Ez ahaztu hau esatea: Jakob zure zerbitzaria bera dator gure atzetik. Bere baitarako honela pentsatzen zuen: Aurretik bidaltzen diodan opari honekin bigunduko dut. Gero ni neu agertuko natzaio. Beharbada, ongietorria egingo dit. Horregatik, oparia aurretik bidali zuen, eta bera kanpalekuan gelditu zen gau hartan. Gauean, Jakobek, jaiki, bere bi emazteak, hauen bi neskameak eta hamaika semeak hartu eta Jabok errekako pasabidea igaroarazi zien. Zeukan guztia ere errekaz beste aldera igaroarazi zuen. Jakob gizonarekin borrokan Jakob bakarrik gelditu zen, eta gizon batek Jakobekin borrokan jardun zuen egunsentiraino. Gizonak, garaitu ezin zuela ikusirik, borrokaldian izter-giltza ukitu zion Jakobi eta koloka jarri. Gizonak esan zion: Uztazu joaten, eguna zabaltzear baitago. Jakobek erantzun zion: Ez dizut utziko, bedeinka nazazun arte. Hark galdetu zion: Zein da zure izena? Jakob erantzun zion. Besteak, orduan: Ez dizute aurrerantzean Jakob deituko, Israel baizik, borrokan egin baituzu Jainkoarekin eta gizakiekin, eta nagusi atera zara. Jakobek galdegin zion: Esadazu, arren, zeure izena. Hark erantzun: Zergatik galdegiten didazu izena? Eta han bertan bedeinkatu zuen. Jakobek leku hari Penuel hau da, Jainkoaren Aurpegi eman zion izen; honela baitzioen: Jainkoa aurrez aurre ikusi eta oraindik bizirik nago. Eguzkia ateratzen ari zen Jakobek Penueldik alde egitean, eta izterretik herrenka zebilen. Horra zergatik ez duten jaten Israelen ondorengoek gaurdaino izter-giltza gaineko nerbiorik: gizon hark Jakob hortxe ukitu zuelako. Jakobek Esaurekin topo egin Jakobek, begiak jasorik, Esau ikusi zuen laurehun gizonekin etortzen. Orduan, Lea, Rakel eta hauen bi neskameen artean banatu zituen seme-alabak. Aurrean neskameak jarri zituen beren semeekin, gero Lea bere seme-alabekin; azkenik, Rakel eta Jose. Aurretik joan zen bera, eta zazpi aldiz ahuspeztu zen lurrean bere anaiarengana hurbildu ahala. Lasterka bideratuz, Esauk, besarkatu eta lepotik heldurik, laztandu egin zuen Jakob, eta negarrari eman zioten biek. Esauk, Jakoben emazte eta seme-alabak ikusi zituelarik, galdegin zion: Zein dituzu horiek? Jakobek erantzun: Jainkoak zure zerbitzari honi eman dizkion seme-alabak. Orduan, beren semeekin hurbildurik, neskameak ahuspeztu egin zitzaizkion. Lea ere hurbildu zen bere seme-alabekin, eta ahuspeztu. Azkenik, Jose eta Rakel, hurbilduz, ahuspeztu egin ziren. Esauk galdegin zion: Zertarako dira ikusi ditudan abere-talde horiek guztiak? Jakobek erantzun: Zure abegi ona nahi nuen irabazi. Esauk, orduan: Neurearekin nahikoa dut, anaia; zurea zeuretzat. Eta Jakobek: Ez, otoi; begiko banauzu, hartzazu nire esku-erakutsia, zu ikustea Jainkoa bera ikustea bezain pozgarri gertatu baitzait eta hain ongi hartu bainauzu. Onartu, bada, ekarri dizudan oparia, Jainkoa aldeko izan baitut, eta ez zait ezer falta. Hainbeste erregutu zionez, onartu egin zion Esauk. Honek esan zion: Goazen; zure ondoan joango naiz. Baina Jakobek erantzun zion: Badakizu ondo, jauna, haurrak ahulak direla, eta errapeko bildots eta axuriak ere baditut. Egun bakar batez behartzea aski litzateke, abere txiki guztiak hiltzeko. Bihoa ene jauna bere zerbitzari honen aurretik, eta nik poliki-poliki egingo dut bidea, aurrean doazen abereen eta haurren martxan, Seirrera, ene jaunarengana, iritsi arte. Esauk esan zion: Neure gizon batzuk behintzat utziko dizkizut. Jakobek erantzun: Zertarako? Aski dut, jauna, egin didazun abegi ona. Hala, egun hartan, Esau Seirrera itzuli zen. Jakob, berriz, Sukot aldera joan zen. Han etxea eraiki zuen beretzat, eta oihal- etxolak abere-taldeentzat. Horra zergatik eman zitzaion leku hari Sukot hau da, Etxoleta izena. Jakob Kanaanen Mesopotamiatik heldu zelarik, Jakob Kanaan lurraldean dagoen Sikem hirira onik iritsi zen, eta hiri ondoan ezarri zuen kanpalekua. Hau ezarri zueneko lursaila Sikemgo buruzagi zen Hamorren semeei erosi zien, zilarrezko ehun txanpon ordainduz. Han aldarea eraiki zuen eta El-i, Israelen Jainkoari, sagaratu zion. Dina, Jakoben alaba, bortxatua Dina, Leak Jakobi sortu zion alaba, lurralde hartako neskatxak ikustera atera zen. Sikemek, lurralde hartako buruzagi zen Hamor hibiarraren semeak, Dina ikusi, heldu, berarekin etzan eta bortxatu egin zuen. Baina gero, haren bihotza Jakoben alaba Dinari atxiki zitzaion. Neskatxaz maitemindu zen eta hunkigarriro mintzatu zitzaion. Sikemek Hamor bere aitari esan zion: Har iezadazu neskatxa hori emaztetzat Jakobek jakin zuen Sikemek Dina desohoratu zuela; baina, semeak abereekin landan zituenez, isilik egon zen haiek itzuli arte. Sikemdarrekin ezkontzeko akordioa Hamor, Sikemen aita, Jakobekin hizketatzera atera zen. Landatik itzultzean, Jakoben semeek gertatuaren berri jakin zuten. Samindurik eta haserre bizitan jarri ziren. Jakoben alabarekin etzanez Sikemek egin zuen itsuskeria, Israelen ez zela inola ere egin behar esaten zuten. Honela mintzatu zitzaien Hamor: Sikem nire semea zuen arrebaz maitemindua dago; emaiozue, arren, emaztetzat. Elkarren arteko ezkontzak direla bide, egin gaitezen elkarren ahaide. Geldi zaitezte gurekin bizitzen, zeuen aukeran duzue lurralde hau: bizi bertan, egizue zeuen bizimodua, erosi etxaldeak Sikemek Dinaren aitari eta nebei esan zien: Har nazazue onez; eskatu adina emango dizuet. Nahi besteko dotea eta emaitza, eskatzen didazuena, emango dizuet; baina emadazue neskatxa emaztetzat! Jakoben semeek azpikeriaz erantzun zieten Sikemi eta honen aita Hamorri, Dina desohoratu zuelako. Esan zieten: Ez dezakegu horrelakorik egin. Geure arreba erdaingabe bati eman emaztetzat! Laidoa litzateke guretzat. Gu bezalako bihurtzen bazarete bakarrik onartuko dizuegu eskaria, zuen gizonezko guztiak erdaintzen badira, alegia. Orduan, geure alabak emango dizkizuegu emaztetzat eta zuen alabak hartuko geuretzat; zuekin biziko gara eta herri bakar bat izango. Baina erdaindu nahi ez baduzue, geure arreba hartu eta alde egingo dugu. Hitz hauek atsegin izan zituzten Hamorrek eta honen seme Sikemek. Mutila berandu gabe erdaindu zen, hain gogoko baitzuen Jakoben alaba. Eta bera zen bere aitaren etxean ohoragarriena. Sikemdarrak erdainarazi Hamor eta honen seme Sikem joan ziren hiri-sarrerako plazara eta honela mintzatu zitzaizkien hiritarrei: Gizon horiek bakezale dira. Daudela gurekin lurralde honetan, eta egin dezatela beren bizimodua bertan, nahiko zabala baita gu eta horiek bizitzeko. Horien alabak hartuko ditugu emaztetzat, eta guk geure alabak emango dizkiegu. Baina gizon horiek ez dute onartuko gurekin egotea, herri bakar bat izateko, geure gizonezko guztiak erdaintzen ez baditugu, berak erdaintzen diren bezala. Horien ondasun eta abere guztiak ere geure izango ditugu. Eman diezaiegun baiezkoa eta bizi bitez gure lurraldean. Hiri-sarrerako plazan bildu ziren guztiak aditu zieten Hamorri eta honen seme Sikemi, eta gizonezko guztiak erdaindu egin ziren. Simeonek eta Lebik sikemdarrak xehatu Hirugarren egunean, erdainkuntzagatik minez zeudela, Jakoben bi semek, Simeon eta Lebik, Dinaren nebek, nork bere ezpata hartu eta, eragozpenik gabe hirian sarturik, gizonezko guztiak hil zituzten. Hamor eta honen seme Sikem ere ezpataz hil zituzten; Sikemen etxetik Dina hartu eta atera egin ziren. Jakoben semeek, hildakoen gainetik ibiliz, hiria hustu egin zuten, arreba bortxatu zietelako. Harrapatu egin zituzten hango abere txiki eta handiak, astoak, hirian nahiz landan zeudenak, haien aberastasun guztiak; haien haur eta emazteak bahitu zituzten, eta etxeetako gauza guztiak ostu. Jakobek esan zien Simeoni eta Lebiri: Zorigaitza ekarri didazue, gorrotagarri egin bainauzue lurralde honetako jendearentzat, kanaandar eta periztarrentzat. Gizon gutxi dut neurekin; bilduko dira nire aurka, eraso eta galduko naute neure familia osoarekin. Haiek esan zioten: Emagaldu bezala erabili behar ote zuten gure arreba? Jakobek etxe-jainkoen irudiak ezabatu Jainkoak esan zion Jakobi: Jaiki! Igo Betelera, eta zaude han. Egidazu bertan aldarea, Esau zeure anaiarengandik ihesi zindoazelarik agertu zitzaizun Jainko honi Orduan, Jakobek esan zien bere etxekoei eta berekin zeuden guztiei: Kendu zeuen artetik jainko arrotzak; egin garbikuntza eta aldatu soinekoak. Gero, Betelera igoko gara. Han aldarea egingo diot larrialdi-egunean erantzun zidan Jainkoari, nire ibilbidean neurekin izan baitut Haiek esku artean zituzten jainko arrotzen irudi guztiak eman zizkioten Jakobi, baita belarritakoak ere. Eta Jakobek Sikem inguruko artearen azpian lurperatu zituen. Jakobek aldarea eraiki Betelen Abiatu ziren, bada, eta Jainkoarekiko izuak hartu zuen hirietako jendea: inork ez zien eraso Jakoben semeei. Kanaan lurraldean dagoen Luz-era, hau da, Betelera, heldu zen Jakob, berarekin zihoan jende guztiarekin. Aldarea eraiki zuen han, eta toki hari El-Betel  hau da, Betelgo Jainko eman zion izen, han agertu baitzitzaion Jainkoa, anaiarengandik ihesi zihoan hartan. Egun haietan hil zen Debora, Rakelen inudea. Eta Betel inguruan ehortzi zuten arte baten pean. Jakobek Negar-Arte eman zion izen arteari. Beste behin ere agertu zitzaion Jainkoa Jakobi, Mesopotamiatik etorri zenean, eta bedeinkatu egin zuen. Jainkoak esan zion: Jakob duzu izena. Baina ez zara aurrerantzean Jakob deituko: Israel izango duzu izen. Eta Israel izena eman ondoren, Jainkoak esan zion: Ni Jainko Ahaltsua naiz. Ondorengo ugari izango duzu. Are gehiago, nazio asko sortuko dituzu, eta erregeak aterako dira zuregandik. Zeuri eta zeure ondorengoei emango dizuet Abrahami eta Isaaki agindu diedan lurraldea. Eta gorantz joan zen Jainkoa, hitz egin zion tokitik. Jakobek oroitarri bat eraiki zuen Jainkoa mintzatu zitzaion tokian. Haren gainean olioa isuri eta isur-oparia eskaini zion Jainkoari. Jainkoa mintzatu zitzaioneko tokiari Betel hau da, Jainkoaren Etxe eman zion izen. Benjamin jaio eta Rakel hil Joan ziren Beteletik eta, oraindik Efratara bidean zirelarik, Rakelek semea izan zuen. Oso erditze mingarria izan zuen. Erdiminetan zegoela, emaginak esan zion: Ez izan beldur; mutikoa duzu berriro! Hiltzear zegoen Rakel. Azken arnasa emateko zegoela, Ben-Oni hau da, Ene oinazetako seme eman zion izen; baina aitak Benjamin hau da, Eskuineko seme eman zion izen. Hil zen Rakel, eta Efratara, hots, Belenera, bidean ehortzi zuten. Jakobek oroitarri bat eraiki zion hilobi gainean, Rakelen hilobian gaurdaino dirauen oroitarria. Joan zen Israel, eta Migdal-Ederrez beste aldean ezarri zuen kanpalekua. Israel lurralde hartan zegoela, Ruben bere aitaren ohaide Bilharekin oheratu zen, eta Israelek jakin egin zuen. Jakoben hamabi semeak Hamabi izan ziren Jakoben semeak. Learen semeak Ruben, Jakoben lehen-semea, Simeon, Lebi, Juda, Isakar eta Zabulon izan ziren. Rakelen semeak, Jose eta Benjamin. Rakelen neskame Bilharen semeak, Dan eta Neftali. Learen neskame Zilparen semeak, Gad eta Axer. Hauek dira Jakobi Mesopotamian sortu zitzaizkion semeak. Isaaken heriotza Jakob bere aita Isaakengana heldu zen Mambrera, Kiriat-Arba edo Hebronera, Abraham eta Isaak atzerritar gisa bizi izan ziren lekura. Isaak ehun eta laurogei urtez bizi izan zen. Hil zen Isaak, eta bere arbasoekin elkartu, zahartzaro luze eta betearen ondoren. Bere seme Esauk eta Jakobek ehortzi zuten. .